Ik doe inmiddels al een paar jaar onderzoek naar de luchtoorlog boven Zeist. Dat onderzoek bestaat voor een groot deel uit documenten, foto’s, rapporten en verhalen van mensen die de oorlog zelf hebben meegemaakt of van hun ouders en grootouders hebben gehoord. Je probeert op basis daarvan gebeurtenissen van meer dan tachtig jaar geleden zo nauwkeurig mogelijk te reconstrueren. Dat levert soms verrassend veel op, maar tastbaar in de zin van materieel is het meestal niet.
Een tijdje geleden zag ik op Marktplaats een advertentie met onderdelen van een vliegtuig dat bij een van de crashes uit mijn onderzoek betrokken was. Zie onderaan dit artikel. Had ik dan eindelijk iets tastbaars? Helaas, ik was net te laat. Dat bleef toch een beetje hangen. Toen ik recent een stuk van een Lancaster tegenkwam op Marktplaats, heb ik mijn geduld maar wat minder lang op de proef gesteld en het gekocht.
Deze Lancaster heeft overigens niets met Zeist te maken. Het gaat om Lancaster W4769 QR-V van 61 Squadron van de RAF, die op zondagavond 3 januari 1943 vanaf RAF Syerston vertrok voor een missie naar Essen. Aan boord waren zeven mannen, onder wie de 21 jarige piloot Harry Bird. Om ongeveer 19.40 uur explodeerde het vliegtuig boven de Wieringermeer bij de Zuiderdijkweg (Wieringerwerf) oostelijk van Middenmeer, Noord-Holland. Alle zeven bemanningsleden kwamen om het leven. Het stuk alumium dat ik nu heb schijnt uit een collectie uit de jaren ’80 te komen. Mogelijk opgegraven toen? Of eerder al en doorverkocht? Wie zal het zeggen.
Wat er precies in 1943 gebeurde is nooit vastgesteld. Een Duitse nachtjager, luchtafweergeschut, een technisch probleem of iets anders, we zullen het waarschijnlijk nooit weten. De volgende dag werden op verschillende plaatsen in de Wieringermeer wrakstukken en lichamen gevonden. Een ooggetuige herinnerde zich later dat hij samen met zijn vader een deel van een rechtervleugel uit het land had getrokken.
Het stukje dat nu bij mij ligt is ongeveer twintig bij tien centimeter. Het is aluminium met klinknagels en bestaat uit een paar delen die nog aan elkaar zitten. Het metaal is vervormd en de randen zijn op sommige plekken behoorlijk scherp. Ik weet niet welk onderdeel van het vliegtuig het precies is en ik kan ook niet bewijzen dat het daadwerkelijk van W4769 afkomstig is. Ik moet daarvoor vertrouwen op de herkomst die bij het onderdeel is opgegeven, handgeschreven op paar bruine kaartjes.
Dat maakt het eigenlijk wel interessant. In mijn onderzoek ben ik gewend om kritisch naar bronnen te kijken. Een document heeft een archiefverwijzing, een foto heeft een context en een verhaal probeer je aan de hand van andere bronnen te controleren. Dit stukje aluminium kan mij daar weinig bij helpen. Het vertelt niet waar het precies in het vliegtuig heeft gezeten en ook niet wat er gebeurde in de laatste minuten van de zeven mannen aan boord.
Toch doet het iets wat een document niet doet. Je kunt het vasthouden. Je ziet de klinknagels, paar bouten, de vervorming en de scherpe randjes. Het is een klein overblijfsel van een vliegtuig dat ooit met zeven mensen aan boord boven Nederland vloog en daar uit elkaar viel.
Misschien is dat ook wel waarom ik het uiteindelijk gekocht heb. Niet omdat ik ineens vliegtuigonderdelen wil gaan verzamelen en ook niet omdat deze Lancaster onderdeel is van mijn onderzoek naar Zeist. Toch intrigerend. En tastbaar dus!
Bij de luchtoorlog boven Zeist zoek ik ook steeds naar die verbinding tussen een gebeurtenis op papier en de werkelijkheid die daarachter zat. Een naam in een verliesregister was ooit een jonge man die ergens vandaan kwam, een opleiding had gevolgd, familie had en op een bepaalde dag in een vliegtuig stapte. Een regel in een Zeister politierapport of die van de Luchtbeschermingsdienst (LBD) verwijst naar een gebeurtenis die voor mensen in Zeist op dat moment allesbehalve een regel op papier was.
Onlangs werd ik benaderd door iemand die een foto heeft van een stukje parachute dat afkomstig zou zijn van een crash in Zeist. Het is maar een foto, maar het verandert wel iets wanneer je zoiets naast de documenten en verhalen legt die je al hebt. Helaas mocht ik het niet hebben. Wie weet kom ik ooit nog in bezig van iets tastbaars van een van ‘mijn’ incidenten zoals crashes of bombardementen.
Misschien is dat wat ik zo aardig vind aan dit soort vondsten. Ze voegen niet automatisch nieuwe feiten toe aan een onderzoek en ze maken een verhaal ook niet betrouwbaarder. Maar ze verkleinen wel even de afstand tussen het heden en wat er ruim tachtig jaar geleden is gebeurd.
Dit stukje aluminium heeft voor mij daarom niet zoveel waarde omdat het zeldzaam of spectaculair is. Het is vooral een tastbare herinnering aan het feit dat achter al die namen, rapporten, foto’s en databasevermeldingen ooit een echte wereld zat. Het scherpe randje staat er mooi symbool voor.
Verder lezen
Toch nieuwsgierig naar deze Lancaster? Leef je uit:
- Artikel op Stichting Herdenkingspalen Hollandse Kroon
- Verslag en video onthulling monument op RTV Noord-Holland
- In het SGLO Verliesregister.
- Op het Aviation Safety Network
- Vermelding op Traces of War
- Artikel op site van RAF No. 61 squadron
- Wandelaar of fietser? Pak hem mee op je Komoot-route.
- Vermelding op BAAA-register.
