Zeist kreeg helaas ongeveer 3.000 à 4.000 bommen te verwerken. Soms waren deze bewust gericht op doelen zoals het station, de telefooncentrale in Landgoed De Breul en de Gero-fabriek. Andere keren waren het afzwaaiers bedoeld voor Fliegerhorst Soesterberg of bommen die werden gedropt door vliegtuigen die een noodlanding moesten maken of op de vlucht waren.

Inhoudsopgave

Enkele bekende bombardementen

Een immer groeiend totaaloverzicht van bommen en projectielen op Zeister grondgebied.

1940 – Invasie en eerste bombardementen

Na de Duitse bezetting wordt Soesterberg direct militair belangrijk. Britse aanvallen richten zich vooral op spoorlijnen en het vliegveld, maar bommen missen geregeld hun doel en vallen in woonwijken in de gemeente Zeist. 1940 is het jaar met de eerste burgerslachtoffers.

11/12 juli 1940 (nacht) – Brandbommen op Kerckebosch
Brandbommen vallen rond de Julianalaan 28. Gerardus Roelandschap, kelner in Figi, komt om het leven. Meerdere blindgangers blijven liggen. Door de ontstekers met vertraging duurt het even voor het gevaar geweken is. Buurtbewoners in Kerckebosch vragen zich af of het missers waren of dat ze een doel op het oog hadden.
27/28 juli 1940 – Diverse bommen op Zeist
Er vielen in de nacht van 27 op 28 juli diverse bommen op steden als Alkmaar, Eindhoven en Zeist. Bij ons, locatie onbekend, is er geen schade gemeld.
24 augustus 1940 – Dodelijke afzwaaier bij station
Bommen bedoeld voor het spoor/stationsgebied komen neer bij Acacialaan 18a. De 18-jarige dochter Beckman overlijdt.

1941 – Rustiger front, maar doelwit blijft Soesterberg

Het luchtruim is minder druk dan in 1940, maar incidentele aanvallen en afzwaaiers blijven voorkomen. De meeste inslagen lijken gericht op het vliegveld, met Zeist als ‘collateral’.

18 april 1941 (14:00) – Gesprongen ruiten en hoop onrust
Het verzet steekt op 6 plekken de kurkdroge Leusderheide in brand. De reden? De Duitse opslag van bommen bedoeld voor de bommenwerpers op Soestereberg hebben er hun opslag. Het oprukkende vuur werkt: Meer dan 200 explosies met veel schade op de de opslag en de omliggende dorpen. Van 14:00 tot 23:00 gaat het door. Ook in Zeist springen de ruiten van deze bomexplosies. Tot in Amsterdam zijn de explosies te horen.
28 december 1941 – Brisantbom bij Willem Arntzhoeve en onrustige kerst Luftwaffe
Een Engelse brisantbom bedoeld voor Soesterberg landt achter Dolderseweg 158, op terrein van de Willem Arntzhoeve in Den Dolder. Schade, geen doden gemeld. Het is sowieso een onrustige kerstperiode voor de Luftwaffe op Fliegerhorst Soesterberg. Zie het artikel.

1942 – Nachtelijke aanvallen en missers rond het vliegveld

De RAF intensiveert nachtelijke aanvallen. Bommen vallen vaak verspreid in bossen en buitengebieden rond Den Dolder en Huis ter Heide.

15 januari 1942 – Drie bommen bij Villa Nuova
Drie kleine brisantbommen slaan in bij Villa Nuova aan de Utrechtseweg 46 (zuidoostzijde). Eén bom ontploft niet en blijft als blindganger liggen.
15 januari 1942 – Afzwaaiers achter de Dolderseweg
Tijdens aanvallen op Soesterberg vallen bommen ca. 300 meter achter Dolderseweg 64 in het bos. Vermoedelijk te vroeg gelost of gemist doelwit.
28 januari 1942 – Bommen bij spoor Den Dolder en afzwaaiers FLAK in Zeist
Bommen van Blenheims bedoeld voor station Den Dolder en de spoorlijn Utrecht–Amersfoort komen neer langs de spoorbaan, ca. 400 meter oostelijk van het station. De Duitse FLAK-opstellingen rondom Soest/Soesterberg hebben het druk. De luchtdoelgranaten komen soms ook als geheel of in scherven neer in Zeist. Onder andere bij de voortuin van Egelinglaan 19a, projectielen bij Cornelis Schellingerlaan 20 en een inslag van scherven/projectiel bij garage De Man aan de 1e Hoogeweg 26a in Zeist.
8 maart 1942 – Blindganger bij Nepveulaan
Niet-ontploft FLAK-projectiel bij Nepveulaan 13. Waarschijnlijk afkomstig van luchtafweer tijdens een aanval op Soesterberg. Volgens het adresboek van Zeist woonde daar op dat moment Haitsma de melkbezorger.
27 maart 1942 – Bom of projectiel op Dijnselweg
Een door FLAK getroffen Blenheim verliest zijn bom boven Zeist; inslag bij Dijnselweg 16. Alternatief scenario in bron: afzwaaiend FLAK-projectiel. Exact type blijft onzeker. Op de Dijnselweg 16 woonde waarschijnlijk de Zeister huisschilder A. Tijsma.
11 juni 1942 – Serie inslagen in Zeisterbos
Diverse bominslagen en blindgangers tussen het Jagershuis en de begraafplaats aan de Woudenbergseweg. Waarschijnlijk een verspreide noodlossing of gemiste aanval. De Luchtbescherming Zeist schrijft: “Er bevinden zich negen ‘granaattrechters’ met een diameter variërend van één tot drie meter in het Zeisterbos in een lijn lopende vanaf de uitspanning ‘Het Jagershuis’ aan de Jagerssingel te Zeist naar het onlangs aangelegde gedeelte van de Nieuwe Begraafplaats aan de Woudenbergscheweg richting Oost-West. Aan de oostzijde van de Woudenbergscheweg in het Zeisterbos werd een 30-tal resten van brandbommen aangetroffen. De brandbommen waren staafvormig doorsnede zeshoekig. N.B. er wordt tevens gesproken over brisantbommen“
9 september 1942 – Explosie op stoep Dijnselweg
Afzwaaiend FLAK-projectiel ontploft op de stoep voor Dijnselweg 67a. “Klein kaliber projectiel van luchtafweergeschut neergekomen en ontploft op het voetpad voor het perceel Dijnselweg 67a“, aldus de Luchtbescherming Zeist.
9 september 1942 – Blindganger in weiland Odijkerweg
Tweede projectiel van dezelfde luchtafweeractie landt als blindganger in een nabij weiland.
2 oktober 1942 – Onbekende bom of projectiel in de Oude Postweg
Locatie is in de achtertuin van Oude Postweg 33a te Austerlitz. Eén blindganger gemeld. Datum mogelijk 3 oktober volgens sommige bronnen.

1943 – Piekjaar van de bommenoorlog

Het luchtruim is ’s nachts vrijwel continu gevuld met Britse bommenwerpers richting Ruhrgebied. Navigatiefouten en Flak zorgen voor veel afgeworpen noodlast. Zeist en omgeving krijgen regelmatig inslagen.

5 maart 1943 – FLAK-oefenvuur treft woonwijk en politiebureau Zeist
Tijdens Duitse oefeningen met luchtafweergeschut slaan projectielen neer in Zeist. Langs het voetpad naast de Schaerweijdelaan (huisnummers 35 t/m 43) komen inslagen voor. Ook worden schade en gewonden gemeld bij het net nieuw gebouwde politiebureau en bij het pand aan de 1e Hogeweg 18 waar anno nu De Groene Winkel zit.
27 april 1943 – Schuur brandt af door lichtspoormunitie bij Kerckebosch
Bij de Arnhemse bovenweg 31a, beter bekend als Kasteel Kerckebosch en het koetshuis ernaast, veroorzaakt lichtspoormunitie een brand. Een schuur brandt volledig uit. Waarschijnlijk gaat het om afzwaaiende of neerkomende munitie van luchtafweer of boordwapens.
23 juni 1943 – Bommen langs de Soestdijkerweg na terugkeer van missie
Op meerdere plekken in en achter de berm bij Soestdijkerweg 8, Den Dolder in het noordelijkste puntje van de gemeente Zeist worden bominslagen gemeld. Mogelijk zijn deze bommen gelost door een terugkerende geallieerde bommenwerper (vermoedelijk een Halifax) na de grote aanval op Krefeld. Het lijkt te gaan om noodlossingen of afgeworpen restlading tijdens de terugvlucht.

1944 – Luchtoverwicht, grote dagaanvallen en zware nevenschade

In 1944 verschuift de luchtoorlog van nachtelijke verstoringen naar zware, gerichte dagaanvallen. Geallieerde bommenwerpers en jachtvliegtuigen vallen Fliegerhorst Soesterberg en spoorlijnen systematisch aan. Dat leidt tot grote bombardementen, maar ook tot veel afzwaaiers, blindgangers en scherven midden in woonwijken van Zeist. Het geweld is intensiever en zichtbaarder dan in eerdere jaren.

21 februari 1944 – Verspreide projectielen en blindgangers na grote missie
Mogelijk samenhangend met een grote aanval op doelen als Stuttgart en Duisburg. In Zeist komen projectielen neer bij Noordweg 103 en Panweg 68; op beide locaties blijft een blindganger achter. Details over schade ontbreken, maar het wijst op afzwaaiers of noodlossingen van passerende toestellen.
8 maart 1944 – Twee massale aanvallen op Fliegerhorst Soesterberg
Bij de buren in Soesterberg krijgt de Fliegerhorst (ochtend en middag) er flink van langs. Dit veroorzaakt helaas wijdverspreide inslagen. De pastorie van het Witte Kerkje in Huis ter Heide wordt geraakt. Bommen vallen ook bij villa Dennenhof (Vossenlaan 11), langs de spoorlijn Den Dolder–Soest, op de Paduaweg, op en rond de Taveernelaan (wegdek en bos achter nr. 2, met blindganger), bij Baarnseweg 20 en 22 en in de berm voor Van der Heijdenlaan 39 (met blindganger). Bij de Willem Arntz hoeve komen drie mensen om. Het gaat om een combinatie van directe treffers, afzwaaiers en blindgangers.
28 mei 1944 – Luchtgevecht boven Zeist; projectielen en blindgangers in woonstraten
Waarschijnlijk een aanval van Spitfires op Soesterberg, gevolgd door hevig FLAK-vuur en een luchtgevecht boven Zeist. Schade aan gevel en voorvertrek van Utrechtseweg 10 en 12 en inslagen in de tuin van Koppelweg 22a. Blindgangers worden aangetroffen aan de Utrechtseweg, op de Oude Woudenbergsezandweg, achter Kroostweg 51 en in aangrenzend bouwland.
13 juni 1944 – Bomtrechters bij Kerckebosch/Heidestein
In heide- en bosterrein tussen de Arnhemse Bovenweg en buitenplaats Kerckebosch worden meerdere bomkraters aangetroffen. Datum mogelijk 3 juni of juli; waarschijnlijk afgeworpen noodlast of gemiste aanval.
29 juli 1944 (nacht 28/29) – Duitse bom bij Willem Arntzhoeve
Vlak voor landing lost een Duits toestel een bom die neerkomt in het bos op ca. 25 meter van paviljoen “Winkler” van de Willem Arntzhoeve. Schade aan terrein, geen verdere details.
15 augustus 1944 – ‘Operation Butterscotch’: zwaar bombardement op Soesterberg en Den Dolder
Grote geallieerde aanval op Duitse nachtjachtvliegvelden. Zware bombardementen rond Soesterberg en Den Dolder; onder meer Hertenlaan 24 wordt verwoest. Mogelijk het zwaarste bombardement op het vliegveld in dit jaar. Uit het politierapport: “Beschadigingen aan de water- en gasbuizen, vernielingen aan hoogspanningsleidingen, storingen in de ondergrondsche telefoonleidingen, versperring van wegen door ontwortelde boomen en bomtrechters in het wegdek’. Zeker zeven mensen komen die dag om het leven. Er zijn acht zwaargewonden en een twintigtal lichtgewonden. Ook sterven er twee paarden, drie konijnen, een hond, een geit en twee katten. Er worden drie woningen verwoest, 25 onherstelbaar beschadigd, 34 zwaar en 148 licht beschadigd.“.
18 augustus 1944 – Bombardement op vliegveld en station Den Dolder
Brand- en brisantbommen vallen op en rond het vliegveld. Tegelijk wordt het stationsgebied van Den Dolder over circa een kilometer lengte aan weerszijden getroffen.
3 september 1944 – Massale aanval met B-17’s
Grote vloot (ca. 300 B-17’s) valt zes Nederlandse vliegvelden aan, waaronder Fliegerhorst Soesterberg. In Zeist en Den Dolder vallen bommen bij de Willem Arntzstichting, Prins Alexanderweg 6, Amersfoortseweg, Dolderseweg en Korte Bergweg. Ten minste 14 bommen en 2 blindgangers gemeld.
7 oktober 1944 – Aanval op stationsgebied Driebergen-Zeist en Torpedo-fabriek
Tijdens een aanval op het stationsgebied en de Torpedo typmachinefabriek slaan circa 14 bommen in bij Odijkerweg 25 en omliggende huizen. Waarschijnlijk onderdeel van bredere aanvallen in de regio, mogelijk ook met activiteit rond Soesterberg.
19 november 1944 – Bommen bij emplacement en Nieuwe Kerk
Ongeveer tien bomkraters rond Verlengde Slotlaan/terrein van de buurtspoorwegmaatschappij. Ook meldingen bij de Nieuwe Kerk en tandarts Griffijn aan de Verlengde Slotlaan. Gericht op spoorweggebied.
26 november 1944 – Bommen op treintraject Bilthoven–Zeist (grotendeels buiten gemeente)
Vier bommen op een stilstaande militaire trein. Hoofdlocatie ligt in De Bilt (Vinkenlaan); alleen ruitbreuk aan Julianalaan in Zeist.
29 november 1944 – Bommen bij Soesterberg/Den Dolder
Melding van inslagen bij of nabij Paduaweg tijdens bombardement op het vliegveld. Exacte locatie en schade onduidelijk in bron. Ook vielen er bommen op 50 meter aan beide kanten van spoorlijn Amersfoort – Utrecht.

1945 – Laatste gevechten en bevrijding

In de laatste oorlogsmaanden voeren geallieerden gerichte aanvallen uit op Duitse stellingen, telefooncentrales en bunkers. Het geweld verschuift van ‘area bombing’ naar tactische doelen.

24 januari 1945 – Spoor onder vuur: Bommen op de lijn Utrecht–Amersfoort
Aanval op de spoorbaan ter hoogte van het station en huizen langs de Dolderseweg. Gemeld worden 11 bommen en 3 blindgangers. Gericht op het ontregelen van Duits transport.
2 februari 1945 – Verspreide explosies in het dorp
Volgens dagboekfragmenten vallen bommen in verschillende straten. Exacte locaties en aantallen onbekend. Waarschijnlijk losse afworpen tijdens terugvlucht of een noodlossing.
Mogelijk hoort dit bij 3 februari (Dat het de nacht van 2 op 3 feb is).
3 februari 1945 – Griffenstein geraakt: Vijf inslagen rond park en lanen
Vijf bommen bij Griffensteinseplein en Kersbergenlaan/park Griffenstein. Eén blindganger gemeld. Mogelijk onderdeel van dezelfde aanvalsgolf als bombardementen op De Bilt. Huis op de hoek plein en Gijsbrecht van Amstel Laan compleet verwoest. Bijna alle huizen in omgeving glasschade. Het wonen op de Kersbergenlaan heeft nog tot ellende geleid voor het gezin Dotsch-Kleerekoper. De dochter van het echtpaar raakt een oog kwijt bij de inslag, waarbij de elders ondergedoken joodse Berend Stibbe omkomt.
11 februari 1945 – Stuiterbommen bij Ma Retraite
Britse bommen stuiteren of penetreren slecht zachte grond rond Sanatoriumlaan 43 en Utrechtseweg 48 (Huize Oirschot). Ook de huizen ernaast (48e en 48i) hebben schade. Vier blindgangers. Doel kan het sanatoriumcomplex of nabijgelegen militaire aanwezigheid zijn geweest.
21 februari 1945 – Jacht op V1-opslag: Dertig bommen op het Sanatoriumbos
Typhoon jachtbommenwerpers vallen vermoedelijke V1-opslag (“noball site”) in het bos aan, rond Kroostweg/Utrechtseweg/Oude Arnhemseweg. Grote bommenlast (±30). Duidelijk militair doel. Dit na berichten van het verzet. Tuinman van het Sanatorium, Dhr Toxopeus, komt om bij de aanval en laat vrouw en twee kleine dochtertjes na. Het hele verhaal lees je hier.
20 maart 1945 – De dag van de missers: Eerste aanvallen rond Gerofabriek en Bergweg
Meerdere meldingen van bommen bij Gerofabriek, Bergweg, Biltscheweg 1 & 5, Dennenweg 15 en Amersfoortseweg 41. Waarschijnlijk vroege of onnauwkeurige runs op industriële/transportdoelen (mogelijk ook Soesterberg). Gemeld: ca. 30 bommen + blindganger, mogelijk slachtoffers (2 doden genoemd).
20 maart 1945 – W.A. Hoeve en Waldlager. Bosinstallaties bestookt
Bommen gemeld op terrein van W.A. Hoeve en het Luftwaffe Waldlager 2 in Den Dolder. Vermoedelijk onderdeel van dezelfde aanvalsgolven als bovenstaand, gericht op militaire of opslagfuncties in het bosgebied.
21 maart 1945 – Het grote Gerofabriek-bombardement
Dit is hét zware bombardement op Zeist. Acht jachtbommenwerpers treffen fabriek en omgeving. Doel: Gerofabriek en spoor/transport. Inslagen bij o.a. Bergweg 172–226, Amersfoortseweg 12 & 31 en directe fabrieksterrein. Meerdere bommen en blindgangers. Grote materiële schade. Waarschijnlijk meerdere runs door dezelfde formatie. Het verhaal gaat dat de vliegtuigen escorte waren van een missie naar Duitsland maar geprovoceerd werden door een luchtafweer op een wagon vlakbij de Gero-fabriek.
2 april 1945 – Typhoons op ‘Cäsar’: Telefooncentrale De Breul aangevallen
Aanval door Typhoons (197 en 263 Squadron) op telefooncentrale/bunker “Cesar” bij De Breul. Gericht op het uitschakelen van Duitse communicatie (Duitse communicatie- en commandoposten). De bunker is nu een kantorencomplex vlakbij Station Driebergen-Zeist aan de Breullaan.
3 april 1945 – Tweede slag op De Breul. Herhaalde aanval op hetzelfde doel
Nogmaals bombardement op de centrale/bunker. Bevestigt het belang van dit communicatieknooppunt. Mogelijk nablijvers of correctie van eerdere aanval.
11 april 1945 – Tragische vergissing: Voedselkonvooi beschoten op Soestdijkerweg
Geallieerde vliegtuigen vallen per abuis een voedseltransport aan. Geen militair doel; waarschijnlijk misidentificatie. Een van de schrijnender incidenten in de laatste oorlogsweken.
24 april 1945 – Twintig bommen tussen station en Witte Kerkje
Britse jachtbommenwerpers (RAF 322 en 66) vallen Amersfoortse Straatweg aan tussen station Huis ter Heide en het Witte Kerkje/Oud Zandbergen. Gemeld: 20 bommen + 4 blindgangers. Gericht op verkeer/transportcorridor.
Maart 1945 (onzeker) – Inslagen bij Griffesteyn/abattoir
Bommen veroorzaken schade aan gebouwen; exacte datum ontbreekt.

Er zijn nog veel meer kleinere en grotere incidenten geweest.