Maandag 20 april hield het Zeister Historisch Genootschap een Historisch Café. Een lezing in het Figi en deze keer had ik de eer te vertellen over de luchtoorlog boven Zeist. Ik koos ervoor een bloemlezing te geven en aan de hand van een serie van zeven opvallende incidenten een beeld te schetsen van het gevaar uit de lucht voor de inwoners van Zeist gedurende de Tweede Wereldoorlog.
Volgens organisator ZHG was er nog nooit zo’n hoge opkomst geweest. Maar liefst 180 mensen op een tijdstip overdag einde middag. Er was gelukkig veel interesse voor deze onderwerpen. Na wat geklooi met de grote schermen, het opspelden van microfoons en en het te woord staan van mensen die vooraf al vragen hadden konden we los.
Zeven onderwerpen op de lezing
Je had er bij moeten zijn zeggen ze dan. Gelukkig is de intentie om alles wat voorbij kwam hier op de site te hebben vroeger of later. Wat kwam er zoal aan bod? Na een introductie van Luchtoorlog Zeist en mijzelf liep ik langs de volgende onderwerpen:
Thema 1: Mobilisatie, de gemeenteraad en de Luchtbescherming
De zaal werd meegenomen in de keuzes die gemeenteraad te maken had in de aanloop naar de oorlog. Er was net besloten tot een nieuw duur Zeister politiebureau, er was onenigheid hoe accuut de dreiging precies was. Ook ging het over wie de kosten van het opzetten van weerbare burgers moest dragen. Een aantal zinsnedes uit die tijd:
- “De gemeenteraad van Zeist stelde vast dat alleen in uiterste gevallen het luchtalarm voor de gehele gemeente zou klinken, omdat dit betekende dat dertigduizend inwoners midden in de nacht hun bed uit moesten.”
- “De raad achtte de bescherming van de bevolking noodzakelijk, maar wees erop dat de kosten van persoonlijke zelfbescherming niet ten laste van de gemeente konden komen.”
- “De burgemeester benadrukte tijdens een ledenvergadering dat allen zich gereed moesten houden en voorzorgsmaatregelen dienden te treffen, mocht de oorlog ook Nederland bereiken.”
- “Met de inrichting van noodziekenhuizen en alarmeringssystemen had Zeist zijn verantwoordelijkheid genomen binnen een samenwerkingsverband van achttien gemeenten.”
- “Met de inrichting van noodziekenhuizen en alarmeringssystemen had Zeist zijn verantwoordelijkheid genomen binnen een samenwerkingsverband van achttien gemeenten.”
Verder vertelde ik over de oprichting van de Luchtbeschermingsdienst (landelijk en in Zeist) met uitkijkpunten op de St Josefkerk en op de gasfabriek waarbij 800 Zeistenaren betrokken waren: 1 op de 15 inwoners op dat moment. Over de bouw van de eerste gasvrije schuilkelder (onder het Postkantoor waar tegenwoordig restaurant Mido zit) en over aannemer T. Gaastra die op de Eikenlaan 37 in Zeist een model gezins-schuilkelder had staan die je kon kopen en dan kwamen ze hem installeren. Zeist maakte zich klaar voor de ophanden staande oorlog en dan zeker ook voor het gevaar van de luchtoorlog.
Thema 2: Mysterieuze voorwerpen uit de lucht
In de zomer van 1942 landden er in korte tijd op drie plekken in Zeist rare voorwerpen uit de lucht:
- 8 juni 1942: Een brandende bus aan de Woudenbergseweg 31.
- 12 augustus 1942: Fosforflessen in het bos bij de Oude Postweg in Austerlitz.
- 12 oktober 1942: Mysterieuze jutezakken aan de Kroostweg. Ballon steeg weer op.
Alle drie de keren betrof ballonnen met een lading. De Luchtbeschermingsdienst rapporteerde het en het leven ging verder. In naoorlogse onderzoeken door onderzoeksbureaus t.b.v. nieuwbouwplannen werd dit droog gerapporteerd. Door onderzoek kwam ik erachter dat het ladingen van Operation Outward betrof. Na 80 jaar is het mysterie opgelost. Binnenkort verschijnt er een uitvoerig artikel op deze site dat het lezen waard is. Een waanzinnig experiment van de Britten met groot succes!
Thema 3: de Lagere school aan de Nicolaas Beetslaan 2 en de FLAK granaatscherf
Op 15 maart 1944 ging het luchtalarm een de Nicolaas Beetslaan 2, de lager school in de toen nog jonge Dichterswijk. Nadat het signaal veilig gegeven werd gingen de kinderen weer vanuit hun posities onder schoolbanken netjes zitten. De lessen werden vervolgd en ineens was er kabaal. Wat bleek. De luchtafweer (FLAK) van de Duitsers vanaf waarschijnlijk vliegbasis Soesterberg had toch nog een granaat afgevuurd. Deze ontploffen uit zichzelf op bepaalde hoogte in de hoop dat een scherf het vijandelijke vliegtuig raakt.
Een van de scherven kwam door het dak, tussen twee schoolbanken door, dwars door de vloer en landde in een melkkrat op de vloer in de gang. De levendige beschrijving hiervan kwam niet van mij, maar door… Peter van der Werff, zoon van het schoolhoofd H. van der Werff. Hij was aanwezig op de lezing mét scherf en vertelde het in geuren en kleuren. Hij was zelf een van de leerlingen in de schoolbanken op de school van zijn vader. Een prachig verhaal met goede afloop.
Thema 4: De crash van de Lancaster KB734
Vorig jaar het hoofdonderzoek van deze site. De crash in juni 1944 achter Huize Oirschot, waar nu het TNO gebouw aan de Utrechtseweg staat. In vogelvlucht naam ik de zaal mee in het onderzoek, alle verhaallijnen die samenkwamen en hoe vorig jaar meer dan 20 Canadeze nabestaanden over kwamen om de graven in Leusden te bezoeken en het de tegels te onthullen op de plek van de crash. Er kwam echter een verrassende wending uit de zaal. Ik vertelde dat een bemanningslid uit het vliegtuig geslingerd werd in de Harmonielaan terecht kwam. Een aanwezige stond op: “Dat was bij mijn ouders in de tuin! Ik sliep erdoor en heb niets gemerkt, mijn broer en ouders wel. Ik zag alleen nog het bloed de dag erna. “. Een rilling ging door de zaal. Een andere aanwezige stond op en zei: “Maar dan ben jij familie van Van Lent! Wij woonden in de Oirschotlaan ernaast en dit verhaal ken ik van mijn ouders”. Fantastisch hoe dik 80 jaar later er nog steeds getuigen zijn die ons vanuit eigen verhalen mee kunnen nemen in die gruwelijke tijd. Ook Peter van der Werff had een aanvullende anekdote hoe hij daags erna als jochie ging kijken bij de crashlocatie. Lees het hele dossier hier.
Thema 5: Raketten op het Sanatorium en de dood van tuinman Toxopeus
Op 21 februari 1945 bestookten Typhoons van de RAF met raketten de opslag en/of lanceerinstallatie van V1-raketten nabij het Sanatorium in Zeist. Hoewel de installatie vernietigd werd en de missie een succes was kwam helaas de tuinman van het Sanatorium, Pieter Toxopeus hier bij om met achterlating van vrouw en jonge kinderen. Ook hier had Peter van der Werff weer een anekdote. Hij woonde destijds aan het eind van de Burgemeester Patijnlaan tegenover waar later (!) de Sionskerk kwam. Bij het naderen van de vliegtuigen kroop hij nieuwsgierig op het schuurtje en heeft het live gezien. Ik heb over deze geallieerde aanval uitvoerig geschreven hier.
Thema 6: De oud scholier van CLZ Zeist die omkwam bij de atoombom
Kik Aalders, opgegroeid in Zeist, oud scholier van het CLZ, zeer actief bij de scouting in de Bison Groep alhier ging na zijn studie Indisch Recht in Utrecht vol ambitie naar Nederlands-Indie. Toen de oorlog uitbrak werd hij bij de KNIL gevoegd en bij de caputilatie naar de Japanners in een kwam gezet. Het liep van kwaad tot erger en hij werd slachtoffer van de atoombom op Nagasaki toen hij daar in een kamp zat. Lees het hele verhaal hier.
Thema 7: Vliegveld Zeist en de crash van Zeistenaar Theo Van Dijk
Iedereen kent vliegbasis Soeserberg, in de oorlog omgedoopt tot Fliegerhorst Soesterberg en door de Duitsers onklaar gemaakt bij hun vertrek. Maar dat Zeist een eigen (militair) vliegveld had is minder bekend. Niet gek, omdat dit maar twee maanden duurden. In de nasleep van de oorlog werden er achter de oprukkende legers en na de bevrijding op strategische plaatsen airstrips aangelegd. Zeist kreeg een drukbezochte tussen de Kroosweg en de Noordweg, naast wasserij Burger. In mei en juni 1945 werd hier druk gevlogen met Auster vliegtuigjes om militair en politiek personeel als wel post snel naar Gilze-Rijen, Amsterdam en andere plaatsen te krijgen. Zeistenaar en oud gediende van de LVA (de voorganger van de Koninklijke Luchtmacht) Theodoor Jacob van Dijk had zich in de oorlog gedeisd gehouden maar wilde graag weer verder bij de LVA toen Nederland bevrijd werd. Hij vroeg een liftje vanuit zijn woonplaats naar Gilze-Rijen aan een oude dienstmakker. Zijn vrouw zwaaide hem uit en was getuige hoe Theodoor’s vliegtuig overtrok en crashte in de sloot bij wasserij Burger. Op 25 mei 1945 overleed misschien wel het laatste oorlogsslachtoffer van Zeist. Zijn officiele oorlogsgraf ligt er momenteel beschadigd bij op Bosrust en hopelijk wordt dit aangepakt en zijn graf in ere hersteld. Over hem en het vliegveld staan grote artikelen op stapel. Vooralsnog kan je de korte versie hier lezen.
Tenslotte
De lezing werd goed bezocht, er waren veel vragen uit de zaal en de interactie tussen mensen in de zaal was ook prachtig om te zien. Fijn dat er zoveel interesse is.
Links en verder lezen
- Een mooi verslag op Zeistermagazine door Maarten
- Aankondiging vooraf met een aantal links over deze lezing.
